Te nderuar Vizitor Jeni duke vizituar Gazeten Lokale Shkodra, kjo Gazete Shperndahet jo vetem ne Shqiperi  por edhe ne Greqi dhe shtetet Fqinje,

 Kryeredaktor  Kabil  Bushati    Tel:+355692167985

  Llogaria Bankare  Nr.410023424

  Banka Kombetare Tregtare Dega       Shkoder         

Kerko ne GOOGLE

                            Kolonja -Treva e Fan Nolit dhe burrave te shquar te kombit!-Halil Katana‏

Kolonja-treva e burrave të shquar të kombit shqiptar

Për Kolonjën janë shkruar dhjetra monografi, libra historikë dhe artistikë, poezi, artikuj, reportazhe e gjini të tjera publicistike. Unë kam gjetur materialin e duhur për këtë reportazh në librin "Kolonjë e bukur Kolonjë" të autorit Lluka Pashko dhe në librin "Partizanët e Gramozit", të kolonelit Hulësi Topollai, kushtuar çetës së Kolonjës dhe Batalionit "Hakmarrja".

Treva e Kolonjës, me një hapësirë territoriale relativisht të vogël, i ka dhënë kombit shqiptar figura të ndritura, me shumë se çdo krahinë tjetër, në raport me territorin. I ka dhënë luftëtarë, komandantë ushtarakë- njerëz të luftës. I ka dhënë mendimtarë të mëdhenj, që nga koha e Rilindjes e në vijim.

Mali i Gramozit, qafa e Kazanit, Qafa e Badrës, kulla e Qarrit, kalaja e Hollmit, kalaja e Gradecit, kalaja e Melesinit, gryka e Barmashit janë dëshmi e gjallë e luftrave që ka bërë populli i kësaj krahine për liri dhe për mbrojtjen e tërësisë territoriale. Është e njohur në histori kryengritja e Zylyftar Podës kundër forcave pushtuese turke. Janë të njohura luftrat e patriotëve të shquar kundër shovinistëve grekë të udhëhequra nga Themistokli Gërmenji, Sali Butka, Spiro Ballkameni, Qamil Panariti, Dilaver Lubonja, Zalo Prodanit etj. Në plejadën e rilindasve tanë zënë një vend nderi: Hasan Zyko Kamberi, Jani Vreto, një brez i tërë i fisit Qirjazi si Gjerasimi, Gjergji, motrat Parashqevi dhe Sevasti Qirjazi, Shahin Kolonja etj., që punuan për mëmëdhenë. E për këtë qellim dhanë jetën Naum Veqilharxhi, Petro Nini Luarasi, Papa Kristo Negovani, at Stathi Melani etj. - dëshmorë të Rilindjes kombëtare. Kolonjarët qëndruan e luftuan për mbrojtjen e tërsisë së atdheut pas shpalljes së Pavarsisë, duke e vaditur tokën me gjak si Zalo Prodani, Gani Butka, Telemak Gërmenji, Nuri Dume, Qani Ypi e të tjerë. Hasan Qinami u ngrit në mbrojtje të qeverisë demokratike të Nolit, kundër monarkisë mesjetare. Nga kjo trevë janë edhe intektualët dhe politikanët e shquar si Fan Noli e Faik Konica, të cilët kanë luajtur një rol shumë të rëndësishëm për formimin dhe konsolidimin e shtetit shqiptar dhe për mbrojtjen ndërkombëtare me dinjitet intelektual të të drejtave të kombit shqiptar etj. Prandaj, përkrahja që në fillim, zgjerimi i shpejt dhe zhvillimi Lëvizjes Antifashite Nacionalçlirimtare në Kolonjë, nuk ishte një rastësi. Kjo lëvizje kaq e hovëshme e kishte bazën të fryma e lartë patriotike e rrënjosur brez pas brezi, nga figura të tilla të shquara kombëtare, që ka nxjerrë kjo trevë.



Luftimet e betejat e kryesore të forcave partizane të Kolonjës gjatë LANÇ

Lufta e Lekovikut, kundër fashistëve italianë 15-16 maj 1943; Sulmi kundër autokolonës italiane te ura e Shalësit 17-18 maj 1943; Lufta e Kuqarit 1-5 korrik 1943;

Lufta në grykën e Barmashit kundër forcave gjermane 6 korrik 1943; Lufta në urën e Dukës kundër autokolonës gjermane 15 shtator 1943; Lufta e Blushit 12 nëntor 1943; Lufta e Lubonjës 1 shkurt 1944; Lufta e Qafëzezit 6 shkurt 1944; Lufta e Gostivishtit kundër forcave gjermano-balliste 17 shkurt 1944. Këto luftime e beteja i kanë zhvilluar partizanët e çetës së Kolonjës dhe të batalionit "Hakmarrja", si dhe formacionet territoriale e do të mbetën brez pas brezi në historinë e Kolonjës.

Kurrë nuk mund të harrohet vetmohimi i dëshmorëve: Jonus Selenica, Nasi Vodica, Baki Dume, Stillo e Rrapi Gostivishti, Yrrjet Novosela, Shaniko Starja e shumë të tjerëve.

Partizani i vogël Ahmet Bektashi para skuadrës së pushkatimit të nazistëve, nuk pranoj të shkelte yllin, për të shpëtuar jetën.



Kultura e jetesës së kolonjarëve

Porsa filluan të shpërndahen manifestuesit, na ftojnë të futemi në një shtëpi, të freskohemi e të çlodhemi pak. Është shtëpia e Dhimitraq Jovanit, ngritur majë një kodre. Aty mësova se kisha shkuar te shtepia e shokut tim të vjetër, Viktor Jovani. Kemi qenë pedagogë në Shkollën e Lartë të Bashkuar të Oficerëve... disa vjet. Ai tani u ndodhka në Itali, së bashku me Jetën, te fëmijët e tyre, që i kanë atje me dokumente të rregullta.

Na presin: Dhmitraqi, Pirro..., vëllezërit e Viktorit dhe nuset e tyre. U qesh fytyra kur futemi në oborr. Na përqafojnë si shokë të Viktorit. Ulemi përjashta në hijen e një pjergulle dhe na sjellin birrë të ftohtë, por ne kundreshtojmë : "Duam dhallë",- thotë Mikado. Një nuse e shtëpisë, me trup selvi, veshur me nje fustan ngjyrë kremi, të gjatë deri në fund të këmbëve, na servir gota të mbushura me dhallë, me një gisht ajkë qumështi. Pimë secili nga dy gota, duke lëshuar një "Ah, na kënaqe" e duke fshirë buzët e lyrosura . -Pse gjyshi juaj e ka ngritur shtëpinë këtu, majë kësaj kodre, pse nuk e ka ndërtuar, aty poshte, në livadhin e blertë?- pyeta unë. -Ja këtu është më bukur, hapet horizonti,- u përgjgj njeri,- por unë i dhash të kuptojë se nuk është kjo arsyeja. -Jo, jo,- ia priti Pirrua.- Aty poshtë ka qenë tokë buke, ka qenë edhe vreshtë shumë e mirë. Bëhej bistaku i rrushit sa një maçok.

-Kjo është arsyeja,- i thahë unë.- Shqiptari ka vuajtur për tokë bujqësore, e ka ruajtur tokën dhe shtëpinë e ka bërë rrëzë malit e majë kepit. Sot ndodh e kundërta. Zbresin njerëzit nga malet dhe bëjnë ndërtime midis tokës bujqësore. E shkatërruam tokën, s´do të kemi tokë t´u lëmë brezave...

Vështroj me kujdes muret e kësaj kulle. Më thonë se ajo është ndertuar nga gjyshi i tyre, mbi njëqind e ca vjet më parë. Janë mure me gurë relativisht të mëdhenj, ndërtuar me llaç nga një dorë ustai. Ky mur ka një lidhje të fortë me llaçin, si një mur kështjelle. Qoshet e kullës janë të skaliura nga mjeshtri, në formën e blloqeve të betonit, çka i kanë dhënë murit një qëndrueshmëri të lartë. Në pjesën e sipërme, ku bashkohet me çatinë, ka një vetull artistike në formë strehe, prej gurësh të gdhendur, për të mbrojtur murin nga uji që bije nga çatia. Ndërsa çatia është me rrasa guri, që s´kanë luajtur nga vendi për mëse një shekull. I pyes të zotët e shtëpisë nëse e kini restauruar ndonjëherë këtë kullë. Ata më thonë se muri s´ka pasur nevojë të resaturohet, sepse anjë gur nuk ka luajtur nga vendi, asnjë milimetër. Vetëm e kemi pastruar, duke i larë e zbardhur gurët me solucion, kemi zgjeruar dritaret se kanë qenë të vogla.

Oborrin e kanë shtruar tani vonë, me pllaka guri shumëngjyrëshe, që formon një mozaik të bukur. Dhomat janë shumë të pastra, të shtruara me tapete të kushtueshme dhe me orenditë e shtëpive në qytet.

Duke vërejtur me kujdes këtë kulturë jetese, m´u kujtua Miss Edith Durhami, anglezja famëmadhe, e cila 100 e ca vjet më parë ka kaluar në këto anë dhe ka shkruar me ndjenjë e dashuri për kolonjarët, për mikpritjen, bujarinë, pastërtine dhe, përgjithësisht, për kulturën e jetësës së tyre. Shtëpitë,- thotë Durhami, - i kishin të rehatshme. Dyshemetë ishin të shtruara me qilima me motive të bukura, kuq e zi. Dhomat i kishin të pastra xixë. Dërrasat e dyshemeve, zbardhuar nga të fërkuarit dhe enët shkelqenin në raft. Durhami ishte një vëzhguese e hollë, e rritur në Londër në një familje aristokrate. Prandaj vlerësimet e saj rrjedhin nga mbresat që i kanë krijuar kolonjarët, të cilët kanë të drejtë të krenohen me kulturën e tyre. Kanë të drejtë të krenohen për kulturën, për mikëpritjen, për atdhetarizmin e shumë virtyte të larta.

Në bisedën, që po zhvillonim në oborrin e kësaj shtëpie, më erdhi në mendje një dialog ndërmjet dy burrave me emër. Kishte rënë fjala për Kolonjën dhe kolonjarët. "Këta kolonjarët janë një çikë mendjemëdhenj" ,- ishte shprehur njëri. "Jo, e ke gabim,- i qe përgjigjur tjetri.- Nuk janë mendjemëdhenj. Kolonjarët dhe tropojanët janë popull krenar"!



Duke u larguar nga Kolonja

Rrugëtojmë nga Vodica në Prodan, ku do të hamë drekë. Dielli është në zenit. Pllaja e Kolonjës duket tej për tej me ngjyrën jeshile. Ajo i ngjanë një tablloje pikture, të mbështetur pjerrtazi në rrëzë të vargmalit të Gramozit, i cili është mbuluar me lara bore dhe ngrihet madhështor deri në qiell. Rruga nacionale është e asfaltuar mirë. Qyteti i Ersekës është i pastër, rrugët e asfaltuara. Them se qytet më të pastër sot nuk ka në Shqipëri. Pas tij vijnë Permeti, Puka dhe Pogradeci. Muzeu i qytetit është ruajtur i padëmtuar. Në këto vite të vështira të përmbysjeve e shkatërrimeve të mëdha, kolonjarët kanë ruajtur të paprekur historinë e tyre. Në Prodan është ngritur një lokal luksos. Veç mishit të pjekur aty ka edhe troftë, që rritet në vaska të mëdha, me ujë të ftohtë e të pastër që rrjedh nga Gramozi.

Këtu në Hamull, në Zall,- thotë veterani Lluka Pashko, - ka rënë dëshmor kryetari i Këshillit Nacionalçlirimtar të Borovës, Koli Minga.

Ngado që shkojmë gjejmë gjurmët e atyre që ranë për Shqipërinë.

Rreth orës pesë pasdreke nisemi për Tiranë. Tani dielli ka kaluar në perendim. Ai po i afrohet ngadalë vargmalit madhështor të Ostrovicës mbuluar me borë, që i ngjanë një perdeje gjigande nga toka në qiell, prapa së cilës fshihet dielli kur perendon.

Duke soditur perendimin e diellit nga pllaja e Kolonjës përjeton një mrekulli të vërtetë, që nuk mund ta përshkruash. Duke qenë se kjo pllajë është e pjerrësuar me ngritje nga lindja, rrezet e diellit derdhen mbi të si në pasqyrë. Muret e shtëpive duken të bardha si bora. Rehova e veçanërisht Starja, në rrëzë të Gramozit, duket sikur i jep dritë gjithë vendit, me muret e bardha dhe me xhamat e dritareve, në të cilët pasqyrohet drita e diellit, që bije pingul mbi ta. Kur perendon dielli mbi qytet, ai ushqehet me dritë nga reflektimi i diellit në Starje dhe në borën e malit të Gramozit. Nga të dy anët e rrugës shtrihen fshatrat e bukur: Kreshova, Mileci, Butka, Helmesi, Bejkova, Selenica, Qinami... Kudo janë ndërtuar shtëpi të reja, vila moderne si në vendet e zhvilluara evropiane. Janë investimet e emigrantëve, që punojnë jashtë vendit dhe mendojnë të kthehen përseri. Se, tani për tani, këto vila janë thuajse bosh. Kanë mbetur vetëm pleqët e fëmijët e vegjel. Kjo tokë i thërret që ata të kthehen. Le të shpresojmë dhe t´i besojmë thënies së Durhamit: "Shqiptarët,- shkruan ajo,- kanë aftësi të mëdha për punë në vende të tjera. Paratë e fituara në mërgim ata i investojnë në atdhe".

Në dalje të Kolonjës është Mollasi. Të thonë se Mollasi, dikur ka qenë një pllajë me dëllinja e shkurre. Rinia e pati kthyer në një plantacion të madh mollësh. Prodhonte mijëra kuintalë mollë starkinge. Por ato i kanë prerë "luftëtarët" e shkatërrimit të veprave të komunizmit, si këtu edhe në Qafë Plloçë, afër Pogradecit etj. Sot këto vende janë krejt të zhveshura nga pemët, kanë mbetur djerrina.

Kemi arritur në Qafë të Qarrit, ndërkohë që dielli ka perenduar.

Kthej kokën nga Kolonja, shoh qiellin e kuqëremët, shoh Rrafshnaltën, që po zhytet ngadalë në errësirë, si nusja në dhomën e gjumit. Fli Kolonjë, e bukur Kolonjë!

Dhe unë i them: "Natën e mirë"!



NGA
Halil Katana