Te nderuar Vizitor Jeni duke vizituar Gazeten Lokale Shkodra, kjo Gazete Shperndahet jo vetem ne Shqiperi  por edhe ne Greqi dhe shtetet Fqinje,

 Kryeredaktor  Kabil  Bushati    Tel:+355692167985

  Llogaria Bankare  Nr.410023424

  Banka Kombetare Tregtare Dega       Shkoder         

Kerko ne GOOGLE

                                   Shqiptarët katolikë në/dhe marrëveshjet diplomatike –

                                Konkordatet –  të Vatikanit me Jugosllavin

Shkruan:

Zef AHMETI

Shqiptarët e besimit katolikë gjatë historisë kanë qenë të lidhur ngusht me disa procese historike dhe akte diplomatike gjate kohës së perandorisë së Austrohungarisë ku ata merren nën protektorat (mbrotje) dhe mëpastaj edhe nga disa akte diplomatike të shtetit të Vatikanit. Ne këtu do shtjellojmë në mënyrë më të veçantë Konkordatet e Vatikanit dhe Jugosllavinë, përkatësisht pozicionin e Kishës Katolike në Kosovë.

Reth kësaj teme është shkruar nga disa autorë shqiptarë dhe të huaj, mirëpo kjo është trajtuar në kuadër të studimeve tjera dhe tema konkordatet dhe shqiptarët ka qenë vetëm e prekur si element i patejkalueshëm historik, ndërsa nuk është studiuar në mënyrë të veçantë, por edhe nëse është shkruar për konkordat është shkruar vetëm për periudha të caktuara.

Këtu kemi për qëllim që të japim një pasqyrë të përgjishthshme rreth vetë konceptit të konkordatit, si dhe a janë trajtuar shqiptarët në këto konkordate.

Invazioni osman në Ballkan nënshtroi edhe tokat shqiptare. Popullata e katolike shqiptare, e cila kërcenohej të konvertohet e gjitha në islam, shtynë përandorinë e Austrohungarisë që të marrë një hapë diplomatik për të marrë në mbrojtje këta besimtarë të rrezikuar. Autrohungaria kishte bërë disa marrëveshje me perandorinë Osmane për të marrë në mbrotje katolikët në ato vende ku sundonin turqit, pra arrihen marrëveshjet e ashtuquajtura paqësore mes këtyre dy fuqive të asaj kohe, ajo e Vjenës në vitin 1615, 1681 në Stamboll, 1699 në Sremski Karllovac, në vitin 1718 në Pozharevc, më 1739 në Beograd dhe më 1791 në Svishtovë. Këto marrëveshje i mundësonte Austrisë që të intervenojë dhe mbrojë katolikët në aspektin fetaro-kulturor. Këtu hynin edhe shqiptarët. Si figurë e njohur që ka dhënë një kontribut të çmuar në këtë drejtim ishte edhe ipeshkvi i Shkodrës, Imzot Benino Alberini, i cili kishte kontakte të përhershme me Romën dhe Vjenën. Ndërsa në vitin 1837 zyrtarisht edhe Vatikani ia bartë kompetencat me dekret Austrisë që t’i mbrojë katolikët në Ballkan. Austrohungaria në bazë të marrëveshjeve dërgon në Shqipëri misionarë dhe hapë shkolla katolike dhe ndanë subvencione dhe ndihma tjera për të ndihmuar edhe ngritjen dhe mirëmbajtjen e objekteve fetare katolike. Kjo ndihmojë që populli shqiptarë të zhvillohet dhe sado kudo të konstituohet. Me rënien e Preandorisë Austriake dobësohet edhe pozicioni i shqiptarëve katolikë, kështu që Vatikani dërgon vizitatorin e vet, Ernesto Cozzi,  për të parë gjendjen në Shqipëri të Kishës Katolike. Përveç nevojave të ndryshme dhe parregullësive, vizitatori Cozzi i raporton Vatikanit se një rrezik tjetër shumë i theksuar ishte ai jugosllav.

a)     Shteti i Vatikanit

Vatikanit ngrihet në kodrën e quajtur mons vaticanus, ku prej shek. II gjendet varri i Shën Pjetrit. Nga Konstatini I, i Madhi, në kët vend është ndërtuar bazilika e Shën Pjetrit. Në pjesën veriore me ndërtimin e Rezidencës Papnore (shek. 15.) bëhet edhe qendra kryesore e administratës së Kurisë romake.

Pas okupimit të Romës nga trupat e mbretërisë Italiane në vitin 1871, ajo bëhet pjesë e saj. Roma bëhet kryeqytet i mbretërisë Italiane dhe kështu fillojnë ndërtimet e reja rreth qendrës së Vatikanit. Me okupimin e Romës dhe Vatikanit nga trupat e mbretërisë italiane, Papa shpallet si i «burgosur». Pas një kohe konfliktesh çështja e Vatikanit në vitin 1929 zgjidhet me një marrëveshje në bazë të së cilës krijohet shteti i qytetit të Vatikanit (Stato della Citta del Vaticano) si shteti më i vogël në botë (0,44 km2). Ky shtet i ri i Vatikanit nuk e zavendëson Shtetin-Kishë (Kirchenstaat) të shuar në vitin 1871, por krijohet si subjekt i ri.

Vatikani përbëhet kryesisht prej Bazilikës së Shën Pjetrit së bashku me sheshin, pallatet dhe kopshtet e Vatikanit, pastaj bazilikat patriarkale që shtrihen në qytetin dhe rrethinën e Romës, objekti i administraturës së Kurisë romake së bashku me rezidencën verore të Papës ku të gjitha këto gëzojnë privilegjin e eksteritorialitetit.

Forma e shtetit të Vatikanit është e llojit të monarkisë, ku Papa është ai që udhëheq ligjdhënësinë, jurispudencën (drejtësisnë), dhe kompetencat për të zbatuar ligjin. Sheti i Vatikanit është në shërbim të detyrave të Papës, përkatësisht të Selisë Shenjte në të drejtën ndërkombëtare, ai përbën suverenitetin shpirtëror e shtetërorë të Papës. Si shtet suveren Vatikani ka poashtu edhe organet e veta. Vatikani ka flamurin e vetë me ngjyrën e verdhë dhe të bardhë me qelësa të kryqëzuar, ka stemën, himnin, postën. Rajoni i vatikanit është neutral dhe i pacenueshëm që gëzon mbrotje edhe nga Konventa e Hagës për mbotje të pasurive kulturore. Me statusin e shtetit Vatikani bëhet pjesë e së drejtës ndërkombëtare dhe me këtë Kisha Katolike bëhet feja e vetme në botë që ka mundësi të lidhë marrëveshje me karakter të së drejtës ndërkombëtare publike.

b) Konkordatet dhe marreveshjet kishtare

b. 1. Koncepti i Konkordatit

Konkordatet (Concordatum, Convecion solemmnis) janë marrëveshje mes Selisë Shenjte si reprezentues të Kishës Katolike dhe pushteteve shtetërore (shteteve apo institucioneve). Materie kryesore të Konkordateve janë kryesisht këto fusha: garancia e lirisë së fesë dhe asaj kishtare, edukimi, çështjet juridike të sakramentit të kurorës dhe çështjet financiare. Konkordatet janë marrëveshje të dyanshme.

b. 2. Historia e Konkordatit

Si filllim i historisë së Konkordatit vlerësohet marrëveshja e lidhur mes Papës Calixus II dhe Heinrikut II në vitin 1121. Pika tjera të rëndësishme historike janë po ashtu edhe »concordata« e Papës Martinit V në vitin 1447 që lidhë me »kombet« e ndryshme. Një epokë e re e konkordateve fillon me ndryshimet që e kaplojnë Europën pas Revolucionit Francez.

Pas Revolucionit Francez e deri në shel. 20 lidhen konkordate me shumë shtet; Papa Piu II lidh konkordat me Napoleonin I në vitin 1801, Konkodratet mes Selisë së Shenjtë dhe Landeve Gjermane, me Austirnë, Italinë, Spanjën, Portugalinë, me disa shtete të Amerikës Qëndrore dhe Jugore, deri  me Serbinë në 1914.

Pas Kodeksit të ri Codex Iuris Canonici (CIC) të vitit 1917, fillon një zhvillim i ri dhe intenziv i konkordateve që lidhen me shtetet e ndryshme si Polonia, Rumania, Çekosllovakia etj. Pastaj edhe vetë marrëveshja e krijimit të Shtetit të Vatikanit e vitit 1929 i jep një kahje të re marrëveshjeve të Konkordat.

b. 3. Natyra juridike e Konkordatit

Sa i përket natyrës juridke të konkordatit ka disa mendime të ndryshme. Duke u bazuar në qëndrimet dhe pozicionin e Kishës Katolike konkordati është padyshim marrëveshje ndërkombëtare që hynë në familjen e marrëveshjeve ndërkombëtare publike. Të këtij mendimi janë ëdhe shumë juristë. Ndërsa këtë e konteston me dyshimin e tyre një grup tjetër që mendojnë se, në karakterin ndërkombëtar të konkordatit, është për t’u dyshuar për arsye se Selia e Shenjtë nuk posedon mundësin e sanksionimit që kanë marrëveshjet tjera ndërkombëtare, porse ajo mbeshtetjen e vetme e ka në besimin e ndërsjellt (pacta sunt servanda). Konkordatet vlersohen poashtu edhe si kuazi-marrëveshje ndërkombëtare apo edhe si marrëveshje të karakterit sui generis, pra të llojit të veçantë.

Përveç karakterit juridik të konkordatit ne dallojmë poashtu edhe disa lloje të konkordatit: a) Concordata pacis- konkordatet e paqes, që njëkohësisht janë edhe marrëveshje paqeje mes shtetit dhe kishës, si marrëveshje tipike e këtij lloji është ajo mes Papës Calixus II dhe Heinrich të V, b) Concordata amicitiae apo konkordatet miqësore që kanë karakter të thëksimit të kësaj miqësie, dhe c) Concordata defensionis iurium et libertatis Ecclesiae, konkordati defenziv, ka të bëj p.sh. me mbrojtjen e të drejtave dhe lirive të Kishës me një shtet që rrezikohet prishja e marrëdhënieve, por edhe me një ndryshim të një marrëveshje ekzistuese.

b. 4. Marëveshjet Kishtare

Për dallim nga Konkordati, Marrëveshjet Kishtare nuk kanë karakter ndërkombëtar. Këto marrëveshje kanë karakter të natyrës nacionale, pra është një marrëveshje mes Kishës Katolike në një shtet me organet shtëtërore ku ajo vepron.

Para Luftës së Parë Botërore konkordatet e lidhura me rajonin e Evropës Juglindore njihen ato me Perandorinë Austriake, Malin e Zi, me Perandorinë Austriake për Bosnen dhe Hercegovinën dhe konkordati me Serbinë. Ne nuk do të ndalemi në shtjellimin e konkordateve të shteteve të Europës Juglindore veç e veç, por vetëm te ai mes Vatikanit dhe Serbisë, në territorin e të cilit ishin edhe katolikët shqiptar dhe katolikë të kombeve të tjera.

Konkordati me Serbin nënshkruhet me 24. 06. 1914 në Romë. Rruga e nënshkrimit të kësaj marrëveshje natyrisht se nuk ishte ashtu e lehtë, por ka kërkuar bisedime intensive që në shtetin e ri të Serbisë t`iu sigurohen të drejtat e besimtarëve katolikë. Kisha ortodokse serbe që konsiderohej besim shtetërorë, shumë pak tregonte tolerancë përballë lirisë së besimeve tjera. Meqë në atë kohë flitet që numri i besimtarëve katolikë ishte i vogël, që padyshim hynin edhe shqiptarët edhe pse kjo në literature flitet për “djelmoshat serb” që dëshironin të bëheshin prifta katolikë(!),Vatikani emron vetëm një administratorë apostolikë me 09. 09. 1853 e që ky ishte ipeshkvi i Gjakovo të Kroacisë Strosmaieri (Strossmayer). Për besimtarët katolikë të dioqezës Shkup-Prizren ishte paraparë që të ndërtohet edhe një seminar për kualifikim shkollorë. Qeveria e atëhershme serbe kishte kërkuar po ashtu që në liturgjitë në dioqezat katolike të përdoret “gjuha e vjetër slave”. Mirëpo Selia e Shenjtë një kërkesë të tillë e refuzon, duke u thirur në atë se kisha dhe famullitë të klasifikohen si latine dhe gllagolike, pra sipas gjuhës me të cilën shërbehen me liturgji popullësia vendase. Qëllimi i Serbisë që të nënshkruaj konkordatin ishte më tepër akt politik që në arenën ndërkombëtare, përkatësisht në Evropë të tregohej se si në teritorin e saj ekziston “toleranca” në besim. Gjatë gjithë procesit të përgatitjeve të konkordatit kisha ortodokse serbe kishte qëndrim kundër. Diskrepanca mes kishës ortodokse dhe asaj katolike në politikat ditore ishte në atë shkallë e keqësuar sa që qeveria e Pashiqit në vitin 1891 i ndalon aktivitetet misionare të kishës katolike në teritorin e Serbisë. Pas përfundimit të luftërave në Ballkan, fillojnë përsëri bisedimet dhe kështu edhe nënshkruhet konkordati.

V. Shqiptarët dhe në Konkordatet Serbi – Seli e Shenjtë dhe Mbretërisë Jugosllave të vitit 1935

Pas rënies së perandorisë Osmane në Ballkan fillojnë lëvizjet e popujve për formimin e shteteve të pavarura nacionale. Në kuadër të kësaj lëvizje përfshihen edhe shqiptarët që në fillim të shekullit 20 përpiqen të krijojnë shtetin e tyre me territorin ku shtriheshin gjithë shqiptarët. Me shpalljen e pavarsisë së Shqipërisë, asaj nuk i njihet pjesët me shqiptarë si në Kosovë e Maqedoni. Kështu me ndarjen e tokave shqiptare si pasojë e luftërave Ballkanike, fillon edhe një organizim i ri territorial me kufinjë të ri. Besimtarët katolikë, të cilët para rënies së perandorisë osmane gëzonin protektoratin Austrohungarez, me ngritjen e kufijve të rinjë fillon edhe (ri)organizimi kishtar. Kështu shqiptarët e Kosovës të besimit katolikë, por edhe ata të pjesëve të tjera, në konkordatet e nënshkruara nga regimet e asaj kohe nuk njihen si të tillë. Natyrisht se ata nuk pranoheshin edhe për faktin se në atë kohë Kleri i kësaj ane po përpiqej që të mos mbetej nën juridiksionin serbo-jugosllav, por t`iu bashkangjitet Shqipërisë.

 a) Konkordati i vitit 1935 mes mbretërisë Jugoslave dhe Selisë Shenjte

Me krijimin e Mbretërisë së Jugosllavisë që vijon pas Luftës së Parë Botërore në vitin 1918, bëhet një ndarje e re e kufijve ballkanik. Shteti i ri dhe sistemi që e karakterizon atë janë të ndryshme. Përderisa në disa pjesë së kësaj mbretërie dominonin për nga numri besimtarët katolikë si në Slloveni, Herzegovinë, Kroaci, në Mal të zi dhe Serbi dominante ortodoksizmi. Larmishmëria e religjioneve e karakterizonte këtë krijesë të re jugosllave. Në atë kohë Selia e Shenjtë lidhur me ndryshimet në Ballkan dhe ngritjen e problemeve që do të mund të shkaktoheshin, përfaqësonte mendimin se më mirë do ishte të krijoheshin shtete të pavarura, që do të dalloheshin edhe për nga apekti religjioz, dhe jep propozimin se Sllovenët dhe Kroatët të lidheshin në një shtet, ku shumica i takojnë konfesionit katolik. Për shkak kë këtij qëndrimi që dallonte në atë kohë, Selia e Shenjtë mbretërinë Jugosllave e pranon tek një vit më vonë, pasi shumica e shteteve e pranojnë ashtu si ishte.

Të dy kushtetutat e mbtetësrisë së Jugosllavisë, të vitit 1921 (e njohur edhe si kushtetuta e “Vidovdan-it”) dhe ajo e vitit e vitit 1931, çështjen e lirisë së fesë e zgjidhnin vetëm në letër. Lidhur me konkretizimin e fushës së fesë mbretëria Jugosllave nxjerr disa ligje si: atë për kishën ortodokse serbe në Jugosllavi të vitit 1929, për bashkësinë e judaizmit në Jugosllavi që nxirret në të njejtin vit, pastaj ligji për bashkësinë islame në Jugoslavi të vitit 1930 që pason edhe ndryshimet në vitin 1936 si dhe ligji për kishën e reformuar evangeliste në Jugosllavi e vitit 1936. Ndërsa lidhur me konfesionin katolikë nuk është bërë asgjë, pra nuk figuron asnjë ligj i tillë si këta të cekur më lart. Sipas numrimit të popullatës të vitit 1921 në Mbretëtrinë Jugosllave kanë jetuar  39.4% besimtar katolikë. Nëse vlersohet situata e Kishës Katolike në Mbretërinë e Jugosllavisë në krahasimë me atë kur ishte nën protektoratin e Austrohungarisë, ajo keçësohet shumë. Ndjenja e përgjithshme në mesin e klerikëve katolikë të asaj kohe ishte shumë negative përballë mbretërisë së Jugosllavisë. Që Kisha katolike të siguroj aktivitetin e saj fillon iniciativa për një lidhje diplomatike, përaktësisht për një marrëveshje-konkordat me shtetin e ri dhe Selin e Shenjtë. Në atë kohë lidhur me këtë akt jepen mendime dhe përfaqësohen pomicione të ndryshme. Disa politikanë kërkojnë që Konkordati i vitit 1914 mes Serbisë dhe Selisë së Shenjtë të zgjërohet, të aplikohet edhe në shtetin e ri, ndërsa disa të tjerë propozonin që të bëhet një marrëveshje krejt e re, e disa të tjerë mendonin se si bazë duhej të  merrej konkordati austriak i vitit 1855. Pas shumë përpjekjeve dhe bisedimeve të mundimshme që bëheshin edhe për shkak të presioneve nga Kisha Ortodokse Serbe teksti i ri i konkordatit nënshkruhet me 25. 07. 1935. Nënshkrimi i kësaj marrëveshje arrihet pasi kryeqeveritarin e atëhershëm Jevtič e lidhnin dy interessa, në zgjedhjet që pasonin pretendoheshin votat ndërsa në arenën ndërkombëtare qëndronte interesimi i vënies së marrëdhënieve diplomatike me shtetet katolike.

Kisha ortodokse serbe gjatë gjithë kohës kishte qëndrim negativ përballë konkordatit. Kryesuesi i Sinodi i kishës ortodokse serbe në mbledhjet dhe deklararatat e ndryshme e kundërshtonin konkordatin me frikën, se Kisha Ortodokse Serbe do të ketë rëndësinë dytësore, pra kjo kishë që kishte kontribuar në krijimin e shtetit Jugosllavi. Në një memorandum të vitit 1936 të Sinodit të kishës ortodokse serbe adresuar kryetarit të qeverisë së asaj kohe kundër konkordatit, pos të tjerash, jepen këto arsyetime:  se shumë nene të konkordatit shkelin barazinë e konfesioneve, përkatësisht religjioneve në Jugosllavi,  disa nga nenet prekin drejtpërsëdrejti kushtetutën dhe venë në pikëpyetje kompetencën e shtetit, se konkordati e ngarkon materialisht shtetin ndërsa e pasuron kishën katolike, e cila edhe ashtu është mjaft e pasur dhe se qendrën e ka jasht kufijve shtetërorë, dhe se as konkordati i Malit të Zi dhe as ai mes Serbisë me Selin Shenjte nuk iu siguron më shumë të drejta besimtarëve katolikë sa ky i vitit 1935. Në një komunikatë poashtu të kryesisë së Sinodit të kishës ortodokse serbe të vitit 26. 5. 1937 dhe në mbledhjen e  01. 08. 1937 ajo e ashpërson qëndrimin e saj me kërcënimin se të gjithë ministrat dhe parlamentarët serb ortodoks do të ekskuminikohen nëse ata votojnë ratifikimin e konkordatit. Kjo rezistencë e kishës ortodokse korrë sukses. Kështu me 22. 01. 1938 marrin lajmin kisha ortodokse se nuk do të bëhet ratifikimi i konkordatit.

Kisha Katolike ndër shqiptarët e Jugosllavisë është e organizuar në kuadër të Ipeshkvisë Shkup-Prizren dhe Argjipeshkvisë së Tivarit. Që prej vitit 1821 deri më 1934 rezidenca ipeshkvore ka qenë Prizreni, por pas konkordait ajo kalon në Shkup. Me zhvendosjen e Imzot Lazër Mjedës në Shkodër në vitin 1921 ndërprehet kontinuiteti i ipeshkvinjëve shqiptarë me emërimin e ipeshkvit Janez Franjo Gnidovecin në vitin 1924. Ipeshkvi Gnidovec vdes në vitin 1939 ndërsa emërohet Smiljan Çekada në vitin 1940. Në Kohën e luftërave që kaplon rajonin e ndanë edhe Ipeshkvinë e Shkupit në katër pjesë, po duke mos e humbur funksionimin ipeshkvor, i cili ka qenë i pandashëm. Me aktin nr. CXXXIII nr. 53, dt. 2.10.1969 bëhet sërish një riorganizim kishtar nga Selia e Shenjtë. Dy vite më herët Papa Pali VI e emëron Imzot Çekadën për argjipeshkëv të Sarajevës dhe metropolit të BeH. Me aktin e lartpërmendur të Selisë së Shenjtë ripërtrihet ipeshkvia e dikurshme e Prizrenit, kështu që dioqeza e merr emrin e ri Ipeshkvia Shkup-Prizren. Me ripërtrirjen e Ipeshkvisë më 2 tetor 1969 për katolikët shqiptarë emrohet, pas një kohe të gjatë, një ipeshkëv ndihmës shqiptar Imzot Nikë Prela.

Jeta kishtare katolike shqiptare zhvillohet, pas ndryshimeve të kufijve që vijnë si pasoj e luftërave ballkanike dhe ndarjes së tokave shqiptare, që shumica mbesin nën juridiksionin jugosllav, në kuadër të ecurive të përgjithshme në mbretërinë dhe Jugosllavinë e Titos. Me largimin e Lazër Mjedës në Shkodër jeta kulturore shqiptare ballafaqohet me përndjekje permanente nga Serbia. Aktivitetet kulturore dhe revistat detyroheshin të bëheshin në forma të fshehta. Klerin katolik shqiptar e gjykonin si rrezikun më të madh të Serbisë.

Më 1 nëntor 1912 hynë Serbia në disa pjesë Kosovës si Prizren, Gjakovë. Sipas memoarit të Pashk Kqirës, nje figurë që kishte përjetuar vetë ngjarjet e kësaj periudhe, thotë se nuk kishte pasë një rezistencë kundër marshimit të trupave serbe në këto pjesë. Ai na njofton se kishte pasë disa të shtëna sporadike, në përjashtim të Qafës së Dulës deri në Suharekë ku kishte pasë një përpjekje për rezistim më të theksuar.

Të dhënat flasin se ushtria Serbe vriste shqiptarë pa ndonjë vendim gjyqi e pa faj. Për shkak të presioneve edhe mësimdhënësit shqiptar ishin detyruar të pushojnë punën e tyre për shkak të rezikimit të jetës së tyre por edhe për shkak të ndalimit. Në atë kohë ekzistonin shkollat që financoheshin nga Austrohungaria, e cila iu kishte mundësue edhe bursa për të studiuar në universitetet e austrisë. Kjo mundësi e shkollimit zgjati deri në Luftën e Parë Botërore.

Serbët në atë kohë kishin një mbështetje të madhe nga Rusia, e cila kishte edhe përfaqësuesin e saj edhe në Prizren. Një kohë në disa pjesë të Kosovës (në veçanti në regjionin e Pejës dhe Gjakovës) kishte sundue edhe pushteti i Knjaz Nikollës, pushteti i të cilit tregohet i brutalshëm e që kishte dytyruar që shqiptarët të kalojnë në ortodoksi duke iu premntuar të konventuarve edhe pozicione dhe privilegje. Përveç përndjekjes së popullatës, bëheshin edhe ndjekjet e Klerit Katolikë që shërbenin në këto anë. Xhandarmëria Malazeze më 7 mars 1913 e vret patër Luigj Paliqin. Pas vrasjes oficeri i xhadarmërisë Sava Lazareviqi kishte marrë aksionin për mbledhjen e armëve ndër katolikë ku njëkohësisht kishte turturuar popullatën që edhe të ndërrojnë fenë. Vrasja e Patër Paliqit ndikoi që të indetvenoj diplomacia e fuqive të asaj kohe me protestimin e Austrohungarise dhe Italisë kundër Malit të Zi si për vrasje por edhe për deyrimin për konvertim. Gjendja e krijuar me ardhjen e malazezëve kishte brengosur shumë arqipeshkvin e Prizrenit Lazër Mjeda, i cili përherë kishte qëndruar me popullin që të mos i nënshtrohen kërcënimeve malazeze e për t`ju forcuar moralin e rezistencës. Pas protestave që i bën Mjeda në adresë të Austrohungarisë dhe Italisë, Knjaz Nikolla detyrohet të tërhiqet nga metodat e veprimit që kishte përdorur kundër popullit dhe klerikëve katolikë. Po ashtu edhe ankesat e priftërinjëve që i ishin drejtuar strukturave të larta të asaj kohe për turtura kishin pasur efektin e vetë që popullata të lihet në qetësi. Serbët vrasin Patër Shtjefën Gjeçovin më 14 tetor 1929. Ky klerik shqiptar ishte bërë pengesë e madhe për serbët. Kjo vrasje kishte detyruar që të ikin nga Kosova edhe klerikët Don Shtjefën Kurti, Don Gjon Bisaku, Don Luigj Gashi që sistemohen në Durrës, Lezhë e Mirëditë. Me kalimin e këtyre të fundit në Shqipëri, ata nuk heshtën për gjendjen e tensionuar dhe të vështire që lanë në Kosovë, por iu drejtuan Lidhjes së Kombeve me seli në Zvicër.

Pas ardhjes së ipeshkvit të ri Fanjo Gnidovec, selia ipeshkvore transferohet prej Prizrenit në Shkup (viti 1928). Pas vdekjes së Gnidovecit (1939) emrohet ipeshkvi i ri Imzot Smiljan Franjo Çekada. Ky pas fillimit të Luftës së Dytë Botërore kishte mbledhur gjitha materialet nga arkivat e famullive dhe kishte vendosur në dioqezën e Shkupit, siç thotë në memoarin e tij, Pashk Kçira „tuj mendue se Shkupi kam mi shpëtue stuhisë së luftës“. Më 6 prill 1941, e diella e Larit, derisa ipeshkvi Çekada po përgatitej për kremtimin e meshës, një aeroplan gjerman lëshon një bombë në Selinë e ipeshkvit, ku shkatërrohen gjitha materialet arkivore, bile edhe vetë ipeshkvi ishte zënë në gërmadhat që kishin pasuar. Në vitin 1969, pas 50 vjetësh, emërohet një shqiptar ipeshkv ndihmës – Imzot Nikë Prela.

Pas Luftës së Dytë Botërore në disa vende komunizmi për ta marrë pushtetin i është dashur kohë më e gjatë për dallim me Jugosllavinë dhe Shqipërinë ku praktikisht me (ç)“lirim“ monopoli i pushtetit bie në duar e komunistëve. Marrja e pushtetit nga komunistët në Jugosllavi natyrisht se nuk ishte bërë ashtu pa ndonjë mundim të veçantë. Në Jugosllavi vlerësohet se marrja e pushtetit nga komunistët është përcjellur me një gjakderdhje. Viktimat që bien si rezultat i kalimit të pushtetit në dorën e komunistëve arrijnë shifrën gati milion. Kjo për shkak të disa luftërave civile që bëhen duke u përcjellur me konflikte etnike, ideologjike dhe religjoze, dhe këto konflikte kanë shkaktuar më shumë viktima se sa vetë Lufta e Dytë Botërore në Jugosllavi. Dhe në shumicën e rasteve viktimat kanë qenë civil, fëmij, pleq e gra. Një skenë e ngjashme terrori vlerësohet edhe zhvillimet në Shqipëri ku terrori komunist i përkrahur nga „shokët“ jugosllav persekutojnë qytetarët.

Qëllimi i forcave komuniste ishte shkatërrimi i shoqërisë civile dhe strukturave të tilla, me çka pretendohej që të arrihet një kontrollë absolut mbi shoqërinë e që kishte për qëllim të menjanoj çdo kontrollë të shoqërisë civile ndaj shtetit. Këtu numrojmë psh.: shoqatat, Kisha, sindikatat, qeveritë lokale dhe atyre të regjioneve (self-goverment), partitë tjera politike dhe së fundi edhe mendimet e lira publike.

Dhe si rezultat i kësaj politike ata (për)ndjekin me format e ndryshme udhëheqës e aktivist të partive tjera, sindikatave kishës, gazetarë, shkrimtar etj.. Në të vërtetë në shënjestër të komunistëve kanë qenë figurat kryesore të organizatave civile dhe shoqërisë civile. Forcat komuniste për ta siguruar pushtetin e tyre e duke qenë edhe të ndëgjueshëm përballë Bashkimit Sovjetik, ata shkatërojnë çdo kontakt dhe lidhje të shoqërisë civile që ka pasur me «jasht» si katolikët, protestantët, socialdemokratët etj. Kështu nuk përndjeken vetëm aktivitetet e brendshme që nuk i „bindëshin“ linjës komuniste, por edhe atyre strukturave që tradicionalisht kishin marrdhënie intenzive me jasht, botën.

Armiku më i madh i komunizmit është vlersuar përherë Kisha Katolike dhe shërbyesit e saj. Kështu ky subjekt persekutohet permanent, përndjeket pamëshirshëm me format më brutale dhe të justifikuara dhe proçeseve të montuara. Për ta arritur qëllimin e ndikimit të shtetit komunist mbi shoqërinë dhe për ta reduktuar atë të kishës në shoqëri tentojnë që atë ta instrumentalizojnë për t`i arritur qëllimet e tyre, komunistët aplikojnë një metodë të kombinuar represaliet, korrupsionin, përdjekjen e klerit. Ndërsa një përdjekje e parë e këtij lloji të kishës katolike nga komunistët edhe në literaturën ndërkombëtare vlersohet Shqipëria. Për dallim nga situata e kishës katolike dhe kishës greko-katolike (uniate) në disa vende të Ballkanit, kisha ortodokse hesht përballë terrorit komunist ndërsa udhëheqësit e tyre aranzhojnë me këtë regjim, çka shpiente që kishat e tyre të mos mbyllen dhe kleri ortodoks (popët) të mos përndjeken.

VII. Pozita juridike  e religjioneve ne RSFJ

Pas LDB-së marrëdhëniet mes Kishës Katolike dhe Ortodokse kanë qenë shumë të rënduara. Ato në atë kohë ishin më tepër të koncentrauara në riorganizimin e tyre dhe ndërtimin e strukturave të reja dhe ndërtimin e objekteve fetare të shkatërruara gjatë luftës. Edhe raportet mes kishës dhe shtetit bëhen të ndieshme. Para luftës edhe pse nuk kishte fe zyrtare (kushtetuta 1921 dhe 1931) kisha (sidomos ajo ortodokse) nuk ishte edhe e ndare plotësisht nga shteti. Duke pasur parasysh larmishmërinë e religjioneve dhe popujve në RSFJ-ën e pasluftës liria e religjioneve (feve) nuk ishte e rregulluar me ligj. Me kushtetutën e vitit 1946 mëpastaj edhe të asaj të vitit 1963 bëhet „ndarja e plotë“ mes kishës dhe shtetit. Nje hap tjetër në këtë drejtim bëhet edhe me nxjerrjen e ligjit për rregullimin e pozicionit të bashkësive fetare në vitin 1953. Këtë ligj nuk e kishte pranuar kisha katolike. Ajo akuzohej se kinse ajo nuk ka pranuar për arsye të disa „pikëqëndrimeve principiele“ të saj, dhe se ajo e kishte refuzuar të drejtën e shtetit që të regulloj një çështje të tillë.

Me ndryshimet kushtetuese të vitit 1962 për „harmonizimin“ e disa pikave me karakter federativ pasojnë edhe disa ndryshime „harmonizuese“ (1965) për pozicionin juridik të bashkësive fetare. Ligji që deri në këtë kohë kishte mundësuar mbylljen e shkollave fetare dhe mësimit fetar në rast të „keqpërdorimit“ për kohë të caktuar, me këto ndryshime marrin kahje më „liberale“.

Në RSFJ kompetencat për regullimin e çështjes fetare kanë qenë në kompetencat e federatës. Ndërsa njësit tjera të federatës kishin të drejtë të rregullojnë ato fusha që nga ligji federativ nuk ishin të rregulluara. Megjithë kufizimeve nga sistemi komunist, religioni dhe përkatësia kombëtare janë shikuar nga njerëzit si një vetë. Kjo arsyetohet me atë se, kisha ishte mbrojtëse e pupullit gjatë historisë, zakoneve, artit popullorë, e para se gjithash ka ndihmuar në ruajtjen e identitetit kombetar ku shpesh përball sundimeve të huaja ishin udhëheqës të vetëm legjitim nga populli. Ndërsa religjioni gjatë sundimit të komunizmit në RSFJ ofronte alternativë përballë ideologjisë komuniste.    

Çështja e fesë në RSFJ ka qenë e rregulluar nëpër ligje të ndryshme që nxirren pas LDB-së. Ligjet që kanë rreguluar këtë fushë ishin:

- Kushtetuta e RSFJ-së (neni 33, 39, 41 e në veçanti neni 46 që siguronte lirinë e besimit por njëkohësisht edhe duke kufizuar këtë të drejtë me ndalimin e përzierjes së feve në politikë.

- Ligji për rregullimin e pozicionit juridik të bashkësive fetare. Ky ligj rregullonte të drejtat dhe detyrimet e bashkësive fetare dhe ishte i ndarë në katër pjesë: pjesa e përgjithshme (§ 1-12), mbrotja e ceremonive fetare (§ 13-17), trajtimi i mësimit fetar (§ 18-20), dhe pjesa e katërt që sanksionon sjelljet penale (§ 20a-21).

-Ligji i administratës federative të Jugoslavisë (neni 35-42).

-Ligji për organet administrative të federatës së Jugosllavisë (neni 24 dhe 28).

- Ligji për ndryshime agrare dhe kolonizim. Me anë të këtij ligji dhe ndryshimeve agrare të vitit 1945 preken edhe pasuritë e bashkësive fetare dhe objektet e tyre (neni 3, 8). Ky ligj ndryshohet në vitin 1958 por merr pikat e ligjit të vitit 1945 dhe zhgjerohet me disa nene tjera (§ 3, 11, 74). Ky ligj kishte për qëllim, pos të tjerash, edhe kufizimin e pasurive të bashkësive fetare.

- Ligji për mbrojtjen e monumenteve ishte nxjerr, si thuhet, për “mbrotjen e pasurive dhe monumenteve fetare” (§ 7, 8, 10, 17).

- Ligji për martesën në § 34 lejonte martesën në kisha sipas ritit fetar ndërsa kushtëzohej me lidhjen martesore paraprake te organet civile.

- Ligji penal që sanksiononte nxitjen e urretjes fetare të popujve dhe popullsive të Jugosllavisë (§ 119, 311, 312, 313).

- Ligji për sigurimin pensional rregullonte statusin e pensionistit edhe për klerikët dhe punëtorëve tjerë në kishën ortodokse maqedone e serbe asaj baptiste dhe fesë islame. Për dallim nga këto kisha katolike nuk kishte lidhë ndonjë marrëveshje të tillë për sigurim pensional në kuadër të federatës. Ka ekzistuar vetëm marrëveshja e bërë në kuadër të republikës së Slovenisë dhe kishës katolike në këtë republikë.

Në kuadër të këtyre ligjeve ishin ngritur edhe komisionet në republikat e Jugosllavisë për çështje të feve (Komisija za vjerska pitanja) poashtu në kuadër komunash edhe referent për çështje të fesë që quheshin si vjerski referent, për ti rregulluar “mardhëniet mes kishës dhe shtetit” dhe për t`u “përkujdesur” që të aplokohen ligjet për fetë.

Në RSFJ pra kishte disa ligje që rregullonin çështjen e fesë në atë kohë. Edhe pse prëj vitit 1966 vërehet një përmirësim i gjendjes së Kishës Katolike në Jugosllavi ku ishte ndjenja se kishta gëzonte liritë dhe të drejtat bazuar në lirinë e besimit dhe mendimit, ajo ishte e kufizuar që të veproj vetëm në objektet e saja. Propaganda antifetare nuk kishte pushuar asnjëherë, ndërsa kjo bëhet edhe më intensive posaçërisht kur mendohej se kisha tashmë i gëzon të gjitha të drejtat,  porse këto të drejta duhet të kufizoheshin nga pushteti komunist që të mos “humbin” kontollin dhe pushtetin absolut duke filluar me propaganda intensive nëpër shkolla publike. Kjo fushatë anti-kishë e shqetëson shumë edhe Konferencën Ipeshkvore të Jugosllavisë. Në mbledhjen e datës 11 tetor 1973 konferenca shprehë shqetësimin e saj për sulmet e intezifikuara e të pabaza ofenduese që në atë kohë bëheshin edhe nëpër media. (Albert Rauch, Kirchen und Religionsgemeinschaften, në: Jugoslawëien, Klaus-Detlev Grothusen (ed.), Südosteuropa-Handbuch, vëll. I, Berlin 1987, fq. 347). Ndërsa ndryshimet kushtetuese të vitit 1974 nuk sjellin ndonjë ndryshim në raport mes kishës dhe shtetit, përveç se që nga viti 1971 kërkohet që në mënyrë intensive të përforcohet edukimi marksist nëpër shkolla ku edhe fillohet që sa më shumë që është e mundur të kufizohet mundësia për ndërtimin edhe të kishave.

Kisha katolike megjithë kundërshtimeve që i bënë në kuadër të Jugosllavisë që disa çështjë të rregulloheshin sipas kërkesave të asaj kohe, pas keqësimit të marrëdhënieve mës Vatikanit dhe Jugosllavisë ato normalizohen në vitin 1966 me nënshkrimin e protokolit mes Selisë së Shenjtë dhe RSFJ-së. Normalizimi i marrëdhënieve vijon pas bisedimeve që zhvillohen mes përfaqësuesve të dyja palëve në Romë më 26 qershor dhe 7 korrik 1964, në Beograd më 15-23 Janar dhe  prej 29 maj deri më 8 qershorë 1965 dhe përsëri në Romë prej 18-25 prill 1966. Kurse protokoli nënshkruhet më 25 qershor 1966 në bazë të së cilit (ri)ifillojnë marrëdhëniet diplomatike Vatikan-Jugosllavi. Ky protokoll edhe pas shkatërrimit të kësaj federate e deri më sot marrdhëniet diplomatike mes Serbisë dhe Malit të Zi dhe Selisë së Shenjtë bazohen në këtë protokoll, meqë Serbia dhe Mali i Zi mbahen se janë trashigimtare të RSFJ-së, e për këtë arsye edhe ky akt është ende valid.

Në shtetin e ri të Jugosllavisë, e në veçanti pas Koncilit II të Vatikanit, me të cilin fillojnë edhe kontaktet e para ekumenike në mënyrë intensive mes kishës ortodokse dhe asaj katolike por që më vonë zbehen shumë, fillon edhe organizimi i kishës katolike në kuadër të shtetit të Jugosllavisë. Ipeshkvinjt vendosin të organizohen në një Konferencë Ipeshkvore të Jugosllavisë me qendër në Zagreb. Ipeshkvinjt takoheshin dy herë në vit në mbledhjet e tyre plenare ku shkëmbenin informacionet, trajtonin çështjet pastorale, harmonizonin vedimet kishtare etj. Konferenca Ipeshkvore e Jugosllavisë kishte edhe grupet punuese të organizuara në komisione për fushat që kishin të bënin me çështje territoriale, liturgji, ekumenizëm, besim, apostollatin e laikëve, katekizëm e rregulltarë, media, për seminarista, klerin etj. Kisha katolike ishte e ndarë në 5 provinca kishtare, 21 dioqeza dhe 3 administratura apostolike. Në këtë kohë Ipeshkvia Shkup-Prizren kishte 19 famulli, 26 prifta dioqezan dhe 8 prifta rregulltar. Atëherë botohej edhe revista e njohur “Drita” që publikohej një herë në muaj me 3000 ekzemplarë.

(Fusnotat i ka hjekë redaksia)

 Copyright © 2007. www.Gazetashkodra.net