Te nderuar Vizitor Jeni duke vizituar Gazeten Lokale Shkodra, kjo Gazete Shperndahet jo vetem ne Shqiperi  por edhe ne Greqi dhe shtetet Fqinje,

 Kryeredaktor  Kabil  Bushati    Tel:+355692167985

  Llogaria Bankare - Nr.410023424

  Banka Kombetare Tregtare Dega       Shkoder         

Kerko ne GOOGLE

Kritikë letrare Nga Bardhosh Gace e Laureta Petoshati‏

Miliano Stefa thyen heshtjen me kolanën “Në shtratin e Prokustit”
Pr.as.Dr. Bardhosh Gaçe & Laureta Petoshati

Më në fund, del nga miti i heshtjes rreth 28 vjeçare dramaturgu e poeti i mirënjohur Miliano Stefa. Tërheqja e shkrimtarit vlonjat, Miliano Stefa, nga Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, në vitet ’80 ishte si ajo e poeteshës amerikane Emily Dickinson dhe asaj ruse Anna Ahmatova. Emily Dickinson e detyruar nga kufij moralë shumë të ngurtë që vendoseshin nga mbizotërimi i rregullave të ashpra të fesë puritane në jetën e përditshme të njerëzve e mbi të gjitha të grave, u mbyll në shtëpinë prindërore dhe shëtiste vetëm në kopshtin e saj veshur veç me të bardha, pasi ashtu si ishte ajo tepër inteligjente dhe jashtëzakonisht e ndjeshme, nuk u përshtatej skemave dhe normave që kishin caktuar të tjerët. Ndërsa Anna Ahmatova, e akuzuar se nuk i bindej regjimit stalinist, u ndalua të botohej, kaloi shumë vite në heshtje e doli në skenë vetëm mbas vdekjes së Stalinit në vitin 1953. Kjo gjë ndodhi
dhe me Milianon që Vlora e kish rritur dhe mbrujtur me dellin poetik dhe që ai ia kish shpërblyer me 16 drama të vëna në skenë nga teatrot profesioniste ku spikasnin “Flamur në Dallgë”, “Nëntori i Flamurit”, “Horizonte drite”, “Otranto ’44”, etj, me 5 vëllimet me poezi për të rritur, 3 vëllimet me poezi për fëmijë, 3 drama për të rinj, 3 teledrama, etj. Tashmë ai vjen me kolonën me poezi “Në shtratin e Prokustit” duke marrë për titull nga mitologjia klasike greke fabulën e Prokustit, i cili kur i shkonin njerëz në shtëpi për darkë, pasi u jepte për të ngrënë i vinte për të fjetur, por kur këmbët e mikut ishin më të gjata se të shtratit, ai ua priste, ndërsa kur ishin më të shkurtra ua hiqte dhe ua zgjaste duke ua bërë kështu njësoj me shtratin. Dhe këtu Miliano Stefa me simbolikën e fortë që bën, ashtu si Anna Ahmatova, Emily Dickinson dhe poeti ynë i shquar Xhevahir Spahiu që
shkruan për “Vijat e bardha” del kundër skemave të gatshme, kundër censurës dhe bëhet luftëtar i shpirtit të lirë! Janë 12 vëllime dhe jo pa qëllim poeti ka zgjedhur numrin 12 si numrin e plotë të shenjtorëve si besimtar i mirë që është, por edhe si viti i shenjtë i Vlorës dhe i kombit shqiptar. Krijimtaria e tij, e ndërprerë së botuari nga të gjitha organet e shtypit ku vepra e fundit e tij, e vënë para publikut ishte teledrama “Besa e Trojeve”, merr ringjallje me kolanën “Në shtratin e Prokustit” me anë të së cilës duket se e mbajti besën me rikthimin e tij. Në fakt ai u shkëput nga botimi, por jo nga arti i të shkruarit, të cilin ai e vazhdoi duke shkruar poezi për vete, ashtu siç i ndjente, larg shtretërve të kohës. Ashtu siç e nisi Petro Marko në vitet ’30 traditën e Vlorës me Shefqet Musaraj dhe Andrea Varfin, etj, një traditë në vitet ’50 krijuan dhe Miliano Stefa me Irfan Bregun
dhe Fatos Arapin, duke mos harruar se Miliano Stefa dhe Fatos Arapi janë që të dy nga Zvërneci i Vlorës. Është e çuditshme, por jo e rastësishme që edhe Fatos Arapi edhe Miliano Stefa kanë shumë marrëdhënie dhe komunikime me detin, me bregdetin dhe me Mesdheun. Kjo është vendlindja, Zvërneci është Vlora, Vlora është Shqipëria. Vëllimin e parë të kolanës “Në shtratin e Prokustit”, që është dhe një përmbledhje e poezive të tij të viteve 1950-1954 autori e titullon “Si e zbulova detin”, sipas njërës prej poezive të tij të hershme me këtë titull, ku autori thotë se “Tani gjuhën e valëve e di mirë, / Si përkthyes s’kërkoj më asgjë, / Kuptojmë njëri tjetrin të lirë, / Kuvendojmë me zë e pa zë.” Por ajo që të bie në sy në këtë vëllim e që është parë qysh në fillimet e para të krijimeve të tij, është risia e tij, vargu i lirë që në vitet ‘50-‘60 filloi të kultivohej
nën shembullin e Migjenit që ishte dhe modeli. Në këto vite, edhe pse përmenden në kryeqytetin e kulturës shqiptare Dritëro Agolli, Ismail Kadare dhe Fatos Arapi, po këtë natyrë ka dhe Miliano Stefa dhe është fatkeqësi që mjaft poetë të qyteteve të Shqipërisë si Pano Çuka, Niko Kacalidha si dhe Koçi Petriti janë gjykuar si provincialë nga mendimi kritik letrar i kohës. Miliano Stefa ka bërë një kërkim të vazhdueshëm tek vargu i lirë dhe tek mendimi filozofik dhe kjo është e thëna ndryshe e poezisë së Miliano Stefës në letërsinë shqipe, i cili mbrujti shpirtin e tij poetik në Vlorën që u bë model i qyteteve shqiptare për të ngritur artin poetik në nivelin e poezisë kombëtare. Poeti Stefa, ashtu si e nis qysh në vëllimin e parë që e quan “Si e zbulova detin”, vazhdon me librin e dytë të kolanës “Në shtratin e Prokustit”, “Krahu i pulëbardhës” për vitet 1855-1959, më tej shkon si
nëpër një det të trazuar, me vëllimin e tretë të viteve 1960-1964, të titulluar “Klithma e pulëbardhës”, e me radhë sipas ngjarjeve të jetës së tij, në paralelizëm me jetën dhe ngjarjet e Shqipërisë, deri sa arrin në vitet 1980 kur vetëpërjashtohet nga Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve dhe e titullon vëllimin e tij “Në radë”, ashtu si një anije që pret në radë për të udhëtuar në detin me dallgë. Vazhdon më tej në vëllimin e dhjetë të titulluar “gjysma e krahut të pulëbardhës”, sepse edhe pse kishin filluar lëvizje dhe ndryshime të mëdha, vetë ai ishte i dyzuar si vetë vendi i tij, vazhdon më tej me kolonën e njëmbëdhjetë dhe e përfundon me të dymbëdhjetën që e quan “Brigjeve të Mesdheut”. Në të dymbëdhjetë vëllimet, lajtmotivi i poezive të tij është Shqipëria, liria, njeriu dhe dashuria. Ashtu si ka shkruar vetë poeti në poezinë e titulluar “Monolog për
përcjelljen e vargjeve”, se vetë koha si ka gjykuar njerëzit , ka gjykuar dhe veprën e tyre, ndërsa poetët i ka gjykuar nga vargjet, duke thënë se “Të gjitha kohërat patën mendime, / pikëpamje patën të gjitha kohërat./ Sipas të vetës në tribunal të historisë / rrugën e njerëzve kanë gjykuar./ Si kanë gjykuar...?/ Dora e kohës gjithnjë e sigurt,/ si në kopenë me dhen të racës, / deshtë përçorë vetë i ka zgjedhur...” Po në këtë poezi, autori Miliano Stefa, pasi flet se koha është përzgjedhësi, flet për vetveten duke thënë se “Unë di një gjë, / Edhe nga kjo nuk ktheva kurrë;/ Hodha mbi shpatulla ndershmërinë e kohës sime, / Ëndrrat e bardha të popullit tim, / dhe nisa rrugën (rrugët e mia) / duke kënduar Këngë për Njeriun! / Këngët e mia do të gjykohen në Tribunal. / Po, le të gjykohen!” Qartë dhe fare dukshëm në çdo poezi të Miliano Stefës dallohet se si e nisi rrugëtimin
poetik ky autor, i cili që 17 vjeç, kur botoi për herë të parë, besonte në ndërtimin e socializmit, në “jetën e re”, por siç duket më vonë u zhgënjye gradualisht, duke mos u pajtuar me luftën e klasave, spastrimet, pushkatimet, por jetoi i dyzuar midis poezive për botim dhe poezive që mbante në sirtaret e veta, apo të fshehura siç ishte poema “Një copëz nga jeta e gjimnazit”, ku për një pakujdesi të rastit poeti, atëherë një djalë në vitin e parë të gjimnazit në Gjirokastër, harroi fletën e votimit për Frontin e atyre viteve, në shtëpinë e tij në Vlorë dhe për këtë gjë detyrohet ta lërë Gjirokastrën për tërë natën dhe të rifillojë gjimnazin në qytetin e lindjes. Këtë poemë, të shkuar kur ishte rreth të njëzetave, ia kishte treguar të madhit Petro Marko që i pat thënë : “Dëgjo këtu ti, djalë i Jotës! (Petroja e njihte babain e Milianos) Vjershën ose grise, ose varrose në
ndonjë cep të shtëpisë, se do të marrë lumi...!” Pra ai qysh në moshë të re provoi të ishte “Në shtratin e Prokustit”, apo siç i themi ne shqiptarët “të shtrinte këmbët sa ishte jorgani”, ndaj, në tërë krijimtarinë e tij, ai konturon një qiell të tërë me drama që i rëndon mbi supe shoqërisë dhe ka në vetvete edhe poezinë edhe dramaturgjinë . Skema dhe poezia e tij janë në unitet me njëra tjetrën dhe lindin nga motivi poetik. Në poezitë e Miliano Stefës ka ndeshje psikologjike, krijime origjinale me një ritëm dhe muzikalitet të harlisur, me një fjalor të pasur, dinamikë të fuqishme ndjenjash dhe regëtime të thella të zemrës. Ai bashkohet me ninullat e detit dhe këtë gjë ai e shpreh fare mirë tek poezia “Në sofrën e këngës” kur thotë se “Kënga e ka shpirtin e gjerë, / si deti... / Kënga e ka zemrën të madhe, / si mali.../ Në sofrën e bukës ma bëni një vend! /... Jam i
uritur / për këngën ! / I zhuritur, / për dashuri...i uritur!” dhe po aty vazhdon se “Nuk jam sqimatar: / vetëm pesë kokrra ullinj / nga Zvërneci im, /...pak djathë! / Po pati dhe një bistak hardhie...!” Ashtu si të gjithë autorët klasikë duke treguar për Zvërnecin, poeti sqaron origjinën dhe personalitetin e tij. Këtë e bën më të qartë tek poezia “Në Triportin e Vlorës” ku thotë se “E thonë pergamenat, / e thonë shenjtorët : / Në Triportin e Vlorës / Kanë ankoruar dhe anijet e Cezarit / dhe dozhët e Venedikut, / senatorë,/ tregtarë grekë dhe latinë. / Këtu ilirët i kanë pasur të thella / rrënjët./ Po tani dua të më flasin / edhe për Gentin, / edhe për Teutën zulmëmadhe. / Rrënjët e mia... Triporti!” Herë-herë me një stil të ngjeshur, gërshetuar me bukurinë e natyrës dhe të përjetimeve njerëzore dhe herë-herë me një thjeshtësi krejt të veçantë, Miliano Stefa jep ide dhe
mesazhe të forta morale, pasqyron filozofi të thellë dhe duke ruajtur tejdukshmërinë dhe thjeshtësinë lëvron të gjitha format poetike. Duket se valët e detit janë brenda rrahjeve të zemrës së tij, ndërsa hardhitë e rrushit i dalin nga shpirti e kjo gjë duket më së miri tek shumë poezi të tij, mjafton të përmendin njërën prej tyre me titull “Dhe detin tim e zuri gjumi” ku ndër të tjera thotë se “ Ti më do mua, djalin ëndërrimtar, / që në zallishte bredh si arrakat, / që kuvendoj me gurë e me valë / dhe shkruaj vargje kuturu çdo natë...” Poeti flet për çdo imtësi e grimcë jete, për klithjet dhe cicërimat e zogjve, për patat e egra, bilbilat e pyjeve por edhe për çeljen e vezëve të tyre, flet për pishat dhe bredhat e Manastirit, këngët e natyrës dhe të fizarmonikës së vjetër të babait, këngët e Vlorës, apo të xha Rrapos që “s’kishte sy, / po shtatë vrimat e fyellit të tij / ishin
shtatë dritare / për të parë botën dhe njerëzit e mirë...” Poeti qysh fëmijë ishte një vëzhgues i gjërave të imta që japin në poezi mesazhe të mëdha. Në poezinë e mësipërme “Këngët e xha Rrapos”, kushtuar fyelltarit të verbër por virtuoz të Vlorës në vitet ’30-’40, poeti kujton fëmijërinë e tij deri në hollësi duke thënë se “Në ditët e tregut,/ me bagëti/ e varela djathi e gjize, / me ullinj e limona Bregu, / Xha Rrapoja, / me një gotë raki e pak kukurec/ të mbetur, / i binte fyellit, / për gaz e për vaj / të qytetit tim...” E gjitha jeta e poetit është një udhëtim nëpër rrjedhat e kohës dhe të krijimtarisë. Ai lundron në mjedisin real dhe atë të imagjinuar, lundron me varkat “palluqe” të gjolit, lundron në përjetësi dhe në ujërat e Mesdheut. Varkat që ai përshkruan të kujtojnë varkën e Dante Aligherit tek “Komedia Hyjnore” që e çonte në Firencen e pasioneve
të mëdha politike dhe të këqijave të mëdha, të kujtojnë gjithashtu dhe varkën e Karontit tek Virgjili. Përpos poezive lirike dhe epike poeti lëvron dhe poezinë e shkurtër dramatike që është jo vetëm shkalla më e lartë e poezisë klasike, por tregon edhe kulturën e gjerë dhe erudite të tij. Janë një sërë poezish të tilla si “Monologu i dëshmorit”, “Babai”, “Monologu i Liljas”, “Pas provimit të gjuhës shqipe”, apo një poezi e lënë enkas pa titull nga autori e shkruar në Avrabeach më 1996 që jep dialogun plot sqimë të poetit me një zonjë nga Lindja. Krahas vargjeve të lira, ai herë-herë fut dhe motive të ëmbla popullore apo vargje me rimë të puthitur AA apo BB. Një poemë e bukur e këtij lloji që të kujton stilin e Lermontovit tek poema “Demoni” është dhe ajo e titulluar “Balada e një kaçaku dhe e një trimëreshe shqiptare”, ku flet për trimërinë e një vajze labe që dha
jetën për të mbrojtur një trim nga hordhia turke. Një poemë epike që fillon me vargje të ëmbla lirike dhe me rimë të brendshme si : “E verdhë hëna ndrinte si perlë ngjyrë-ar / përreth lugina flinte, s’lëviste asnjë bar.../” apo “Rreth hënës së vetmuar, shumë pikla yje plot/ nga lart lëshonin rrezet e zbehta nëpër botë”, etj të mbështjell me vargjet e saj. Në këtë poemë jo vetëm që ka një bukuri të pashoqe të vargut dhe imagjinatës, por këtu arrihet me anë të figuracionit, ngarkesave emocionale, dallgëve dhe tensionit të brendshëm shpirtëror një kulm i përsosmërisë artistike, një kënaqësi e spikatur estetike. Poezia eMiliano Stefës është aq e pasur sa ai kalon si ylberi në tonalitete të tjera dhe peizazhe të tjera. Ai në fakt mbas viteve ’90 është kthyer në shtegtar të përhershëm duke gjezdisur siç thotë Ali Asllani “Gjithë Evropën” duke filluar nga Italia, Franca,
Gjermania duke përshkuar më pas gjithë Ballkanin dhe Rusinë e në këtë mënyrë zgjeron dhe gjeografinë e poezisë së tij. Por kudo që shkon, poeti mban me vete dy ikona të dashurisë së tij, të cilave u këndon përjetësisht dhe këto janë korçarja me inicialet K.Z. si dhe studentja ruse nga Shën Petërburgu Lilja Milko me origjinë gjysmë hebraike, e vdekur në Siberi ku ishte dhe internuar nga regjini i Stalinit. Dashuria e Liljas e ndoqi poetin tërë jetën. Në kohën që ranë muret ndarëse të luftës së ftohtë poeti e kërkon atë deri në Rusi por nuk gjeti jo vetëm atë, por as varrin e saj. Dhe ai, në Shën Petërburg, me llambushkë në dorë lexon gurët varreve të nuseve të reja ruse. Të gjitha ishin flokëverdha, ndaj poeti nuk di ku t’i vendosë lulet. Për këtë ngjarje të vërtetë të jetës së tij, ai, shkruan poemthin “Kënga e fundit e mjellmës” ku, ndër të tjera, thotë se “Në çdo mermer
vendos një lule! / Një lule për çdo mermer...! / Më dridhet dora, / zemra pikon gjak.../ Më qenke kthyer në ajër, / Ti flokëverdha ime, / çajkëza ime e brishtë, / në, /...detet e Vlorës së kaltër!” Por poeti asnjëherë nuk mbeti vetëm. Kudo që shkoi ai kish me vete miqtë e tij, jo në kuptimin fizik, por në atë shpirtëror. Ai kishte me vete në Urën e Artës, Ali Podrimjen, diku në Europë, kishte në xhep librin me poezi të Xhevahir Spahiut, apo të Fatos Arapit, të Sali Bashotës apo të Musa Ramadanit. Ai nuk i ndau nga shpirti i tij vargjet e Naimit, Poradecit, Fishtës, Mjedës, Nolit, Migjenit dhe nuk pushoi së kënduari për ta. Ai kishte me vete dhe poetët e tjerë të mëdhenj të botës që i studioi në imtësi. Miliano Stefa është një poet që njeh sërën dhe kulturën poetike botërore dhe mjaft elemente mitikë dhe antikë atij ia ndjell vetë jeta shqiptare dhe njohja e thellë e tij. Jo më kot dhe
temat që ai preferon të trajtojë janë të mprehta dhe mjaft komplekse si liria, emigracioni, plagët e prostitucionit, shfrytëzimit të njeriut nga njeriu, korrupsioni, geni shqiptar, pellazgo-ilir, arvanitas e mbi të gjitha liria e shprehjes. Ai i këndon genit evropian të shqiptarëve, Kosovës martire, bijve dhe bijave të saj heroikë si Shote e Azem Galica, apo Jonuz Pejës, ka poezi shumë të ndjeshme si “Viti 1999 në Kosovën time” apo “Në odat e mia me muhaxhirët kosovarë”që të krijojnë emocione shumë të forta dhe poeti ashtu si i thotë Vlorës : “Vlora ime”, ashtu i thotë dhe Kosovës : “Kosova ime” dhe Shqipërisë: “Shqipëria ime”! Kolana “Në shtratin e Prokustit” e çon Miliano Stefën në majat më të larta të poezisë, atje ku është shoku i tij i fëmijërisë Fatos Arapi, ku janë Xhevahir Spahiu si dhe Ali Podrimja. Ne na u duk se Milano Stefa heshti. Jo, heshtja e gjatë e Milianos foli
më shumë se vetë ai. Heshtja e tij ishte një paqe me vetveten, një ëndërrim në shtëpinë e poezisë, ku, ai, kthehet pas një rruge të gjatë, siç thotë dhe vetë në poezinë me të njëjtin titull se “Sërish po kthehem pas një rruge të gjatë, / si do kem ecur?Edhe vetë s’e di. / Jam takuar me njerëz anembanë, / Kam bredhur shumë... po kthehem në shtëpi.”
Miliano u kthye vërtet, por në maja, poezia e tij është si vetë Shqipëria, “një degëz ulliri në trupin e Botës”, siç shprehet tek poezia “Shqipëria” se “ madje do të mjaftonte bisku më i ri.../ndoshta dhe një gjethe e vetme do të ishte e mjaftë”. Por ai nuk na ka sjellë vetëm një degëz ulliri, na ka sjellë një kurorë të tërë, na ka sjellë një kolanë me 12 libra që janë jo vetëm vlerë e kulturës dhe historisë së Vlorës, por e të gjithë Shqipërisë dhe trojeve të saj. Ai ka shkuar më tej se kaq. Na ka dhënë mesazhe për një qytetërim universal

 Copyright © 2007. www.Gazetashkodra.net